ایمنی و استانداردها

در حال حاضر، برای عطاری‌ها و کسب‌وکارهای عرضه گیاهان دارویی استانداردها و مقررات متعددی در سطح بین‌المللی و ملی وجود دارد که هدف‌شان تضمین کیفیت، ایمنی، اثرگذاری و سلامت مصرف‌کننده است. بعضی از این استانداردها ویژه گیاهان دارویی‌اند، برخی عمومی‌تر برای محصولات سلامت‌محور، و بعضی قوانین صنفی یا مدیریتی‌اند. در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌کنم — هم بین‌المللی و هم در ایران — و چالش‌ها و مسیرهایی که هنوز باید تکمیل شوند.

- - -

✅ استانداردها و مقررات بین‌المللی

1. ISO / استانداردهای بین‌المللی گیاهان دارویی

ISO/TR 23975:2025: یک گزارش فنی که فهرستی از گیاهان دارویی تک‌نمونه‌ای (single herbal medicines) در اولویت توسعه استانداردها را ارائه می‌دهد. 

Good Manufacturing Practice (GMP): شیوه تولید خوب که در بسیاری از کشورها برای تولید محصولات دارویی گیاهی یا مکمل‌ها الزامی است تا کیفیت، خلوص و ثبات محصول تضمین شود.

مقررات اتحادیه اروپا در خصوص Traditional Herbal Medicinal Products (THMP): محصولاتی که به بازار عرضه می‌شوند باید تحت ارزیابی کیفیت، ایمنی و اثرگذاری بر مبنای سوابق مصرف سنتی باشند. 

2. قوانین کشورهای پیشرو (مثلاً بریتانیا)

سیستم ثبت سنتی گیاهان دارویی (THR: Traditional Herbal Registration) برای محصولاتی که سلامتی عمومی را تحت تأثیر قرار می‌دهند، اطمینان می‌دهد که محصول دارای کیفیت، ایمنی و اطلاعات مصرف مناسب است. 

ممنوعیت یا محدودیت استفاده از مواد گیاهی خاص که خطر سمیت دارند، یا احتمال تداخل دارویی دارند. 

برچسب‌گذاری دقیق: شامل نام علمی گیاه، قسمت استفاده‌شده از گیاه، دستور مصرف، هشدارهای لازم، تاریخ تولید و انقضا، شرایط نگهداری، و منشا (منطقه جغرافیایی).

3. مقررات بهداشت و واردات / صادرات

قوانینی برای واردات گیاهان دارویی و ادویه‌ها که مطمئن شوند محصولات خام عاری از آلودگی‌های میکروبی، فلزات سنگین یا سموم کشاورزی هستند. 

استانداردهایی برای محصول نهایی و کنترل کیفیت: خلوص (purity)، عاری بودن از قارچ‌ها، کپک‌ها، سموم دفع آفات، آفت‌کش‌ها، فلزات سنگین و دیگر آلودگی‌ها.

- - -

⚠️ وضعیت و استانداردها در ایران

ایران در سال‌های اخیر چندین اقدام در جهت تنظیم قانونی، فنی و نظارتی حوزه عطاری‌ها و گیاهان دارویی انجام داده است، اما هنوز چالش‌ها قابل توجه‌اند:

1. استانداردهای ملی گیاهان دارویی

تاکنون بیش از ۱۲۰ استاندارد ملی برای گیاهان دارویی و طب سنتی در ایران ثبت شده است. این استانداردها کمک می‌کنند کیفیت محصولات افزایش پیدا کند. 

مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران وظیفه تدوین و اجباری‌کردن استانداردهایی را دارد که سلامت و ایمنی عمومی را تضمین کنند. 

2. نظارت و صلاحیت عطاری‌ها

به گفته مسئولان، عطاری‌ها مجوز صنفی را معمولاً از وزارت صمت دریافت می‌کنند، اما انتظار می‌رود که «تایید صلاحیت توسط وزارت بهداشت» نیز داشته باشند تا تضمینی برای رعایت الزامات سلامت و بهداشتی باشد. 

نظارت بر ترکیب، فرآوری، بسته‌بندی و عرضه گیاهان دارویی هنوز کامل و سیستماتیک نیست. 

3. شرایط نگهداری و عرضه

مقررات عمومی بهداشت محیط، بهداشت فروشگاه‌ها، تهویه، انبار مناسب برای نگهداری گیاهان خشک، کنترل رطوبت و دما، محافظت در برابر نور مستقیم و آلودگی هوا و آفات.

برچسب‌گذاری و ذکر تاریخ تولید/انقضا برای مواد اولیه و محصولات تهیه‌شده.

پاکیزگی محیط، ابزار، قفسه‌ها و کارکنان؛ جلوگیری از آلودگی متقاطع.

4. چالش‌ها و نقاط ضعف

عدم کنترل کافی بر فرآوری محصولات گیاهی که توسط عطاری‌ها و افراد غیرمجاز در مغازه‌ها یا منازل انجام می‌شود. 

ضعف در آموزش حکمای سنتی و عطاری‌ها در زمینه داروشناسی، سم‌شناسی، تداخلات دارویی، کیفیت محصولات.

نظارت متفاوت بین استان‌ها و مناطق و نبود استاندارد واحد عموماً معتبر برای محتوای دقیق دستور نسخه سنتی.

- - -

🔍 پیشنهادها برای بهبود استانداردها و ایمنی در عطاری‌ها

برای اینکه عطاری‌ها بتوانند در سطحی پایدار و ایمن فعالیت کنند، این اقدامات توصیه می‌شود:

الزام قانونی به تایید صلاحیت از وزارت بهداشت برای همه عطاری‌ها، نه فقط مجوز صنفی از وزارت صمت.

توسعه آموزش حرفه‌ای برای کسانی که در عطاری‌ها نسخه می‌دهند یا فرآورده تولید می‌کنند: داروشناسی گیاهی، تعاملات دارویی، سم‌شناسی، GMP و کنترل کیفیت.

افزایش بازرسی‌ها و نمونه‌گیری تصادفی از محصولات گیاهی برای بررسی آلودگی‌ها (فلزات سنگین، سموم، میکروبی).

شفافیت در برچسب‌گذاری: نام علمی گیاه، بخشی از گیاه استفاده شده، کشور / منشا، روش خشک‌کردن، دستور مصرف و هشدارها.

استانداردسازی فرآوری گیاهان دارویی (خشک‌کردن، آسیاب، ذخیره‌سازی) جهت حفظ خواص فعال گیاه و جلوگیری از فساد یا کاهش کیفیت.

تدوین مقررات برای محصولات عرضه شده در فضای مجازی و فروش اینترنتی: ضمانت صحت اطلاعات و برچسب‌ها، نمونه‌برداری از محصولات آنلاین.

- - -